निसन्तानपनामा महिलालाई मात्र दोष: पुरुष बाँझोपनको यथार्थ र समाधान – डा. दीपा चुडाल
हाम्रो समाजमा आज पनि बच्चा नहुने बित्तिकै त्यसको सम्पूर्ण दोष महिलाको काँधमा थोपर्ने पुरानो र गलत चलन अझै जीवितै छ। तर यथार्थमा बाँझोपनको समस्यामा पुरुष पक्षको पनि उत्तिकै भूमिका हुने गर्छ।
पछिल्लो समय पुरुष बाँझोपन विश्वव्यापी रूपमा नै एक गम्भीर जनस्वास्थ्य समस्या बन्दै गएको छ। दक्षिण एसियामा यो अझ तीव्र गतिले बढिरहेको छ। अस्वस्थ जीवनशैली, खानपानमा आएको परिवर्तन, तनाव र विभिन्न दुर्व्यसनका कारण पुरुषहरूमा प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याहरू दिनप्रतिदिन जटिल बन्दै छन्। यही गम्भीर विषयमा प्रसूति तथा स्त्रीरोग विशेषज्ञ डा. दीपा चुडालसँग गरिएको कुराकानी:
हाम्रो समाजमा अझै पनि बच्चा नहुनेबित्तिकै त्यसको दोष महिलामाथि मात्रै थोपर्ने पुरानो चलन छ, यसलाई कसरी हेर्नुहुन्छ?
हाम्रो समाजमा अझै पनि बच्चा नहुनुमा महिलालाई मात्रै दोषी देख्ने गलत मानसिकता व्याप्त छ। तर यथार्थ के हो भने बाँझोपनका करिब ४० देखि ५० प्रतिशत केसमा पुरुष पक्षको पनि उत्तिकै भूमिका हुन्छ। आजको दिनमा पुरुष बाँझोपन विश्वव्यापी रूपमा नै एक बढ्दो जनस्वास्थ्य समस्या बन्दै गएको छ, विशेषगरी दक्षिण एसियामा यसको भार तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।
यो पुरुष बाँझोपन भनेको वास्तवमा के हो? यसलाई कसरी बुझ्ने?
साधारणतया यदि कुनै दम्पतीले एक वर्षसम्म कुनै पनि प्रकारको गर्भनिरोधक साधन प्रयोग नगरी नियमित रूपमा यौनसम्पर्क गर्दा पनि गर्भधारण हुन सकेन भने त्यसलाई ‘बाँझोपन’ भनिन्छ। यसै सन्दर्भमा, पुरुष बाँझोपन भन्नाले पुरुषको वीर्य वा शुक्रकीटको कमी, हर्मोनको गडबडी वा यौन कार्यसम्बन्धी विभिन्न समस्याका कारण महिलामा गर्भ रहन नसक्ने अवस्थालाई बुझाउँछ।
पुरुष बाँझोपन देखा पर्नुका मुख्य कारणहरू के-के हुन्?
यसका विभिन्न कारणहरू हुन्छन्, जसमध्ये सबैभन्दा मुख्य कारण शुक्रकीटको संख्या वा गुणस्तरमा समस्या आउनु हो। यसअन्तर्गत शुक्रकीटको संख्या निकै कम हुनु, शुक्रकीट नै नरहनु, शुक्रकीट राम्रोसँग नचल्नु वा गतिशीलता कम हुनु र शुक्रकीटको आकार असामान्य हुनु जस्ता अवस्थाहरू पर्दछन्। आजकल त विभिन्न अध्ययनहरूले विश्वभर नै पुरुषहरूको शुक्रकीटको औसत संख्या घट्दै गएको देखाएका छन्।
शुक्रकीटमा यस्ता समस्याहरू उत्पन्न हुनुका पछाडि मुख्य कारणहरू चाहिँ के-के हुन्?
यसका पछाडि धेरै कारणहरू छन्। नेपाल र दक्षिण एसियामा धूम्रपान, मदिरा र नशालु पदार्थको प्रयोग धेरै छ, जसले शुक्रकीटको डीएनए बिगार्छ, यसको गतिशीलता र संख्या घटाउँछ तथा टेस्टोस्टेरोन हर्मोनमा कमी ल्याउँछ।
अर्कोतर्फ, शुक्रकीट उत्पादन हुन अण्डकोष शरीरको अन्य भागभन्दा कम तापक्रममा हुनुपर्नेमा लामो समयसम्म मोटरसाइकल चलाउने, काखमा ल्यापटप राखेर काम गर्ने, तातो वातावरणमा बस्ने तथा साउना वा हट बाथको अत्यधिक प्रयोग गर्ने बानीले यसलाई नराम्ररी असर गर्छ।
नेपालमा कार्पेट उद्योग वा रासायनिक कारखानामा काम गर्ने पुरुषहरूमा पनि यो समस्या बढी देखिएको छ। बजारमा पाइने प्रशोधित खानाको अत्यधिक सेवन, निद्राको कमी, मानसिक तनाव र शारीरिक गतिविधिको अभावले मोटोपन बढाउँछ, जसले हर्मोन असन्तुलन गराउँछ र शुक्रकीट उत्पादन घटाउँछ।
यसबाहेक अण्डकोषवरिपरिका नसामहरू फुल्ने ‘भेरिकोसिल’ को समस्याले तापक्रम बढाएर शुक्रकीट उत्पादन घटाउँछ, जुन उपचार गर्न मिल्ने सबैभन्दा सामान्य कारण हो। मम्प्स, यौनरोग, एपिडिडिमाइटिस वा प्रोस्टेटको संक्रमणले पनि शुक्रकीटको मार्गलाई क्षति पुर्याउन सक्छ। मस्तिष्क वा अण्डकोषबाट निस्कने हर्मोनको गडबडी, थाइराइड, मधुमेह, जन्मजात वंशाणुगत क्रोमोजोम समस्या, दीर्घकालीन तनाव, डिप्रेसन, उत्तेजनाको कमी र शीघ्रपतनले पनि गर्भधारणमा प्रत्यक्ष बाधा पुर्याउँछ।
दक्षिण एसिया र विशेष गरी नेपालमा चाहिँ यो समस्या किन यति धेरै बढेको होला?
यसका पछाडि हाम्रो बदलिँदो जीवनशैली मुख्य जिम्मेवार छ। बढ्दो प्रदूषण, कीटनाशक तथा रसायनहरूको प्रयोग, अस्वस्थ खानपान, धूम्रपान, मदिरा, तनावपूर्ण जीवनशैली, ढिलो विवाह र ढिलो सन्तानको योजना बनाउने प्रवृत्ति तथा शारीरिक निस्क्रियता यसका मुख्य कारण हुन्।
यसबाहेक नेपालमा पुरुषहरू अझै पनि आफ्नो स्वास्थ्य परीक्षण गराउन हिच्किचाउँछन्। सामाजिक लाज, ‘पुरुषमा समस्या हुँदैन’ भन्ने भ्रम र जनचेतनाको कमीले गर्दा उपचारमा ढिलाइ हुने गरेको छ।
यस्तो समस्या भएको खण्डमा पुरुषले कहिले डाक्टरकहाँ गएर जाँच गराउनुपर्छ त?
यदि एक वर्षसम्म नियमित सम्बन्ध राख्दा पनि गर्भ नरहेमा, पुरुषको उमेर बढी भएमा, कुनै पनि प्रकारको यौन समस्या भएमा वा मम्प्स भएको, अण्डकोषमा चोट लागेको वा पहिले कुनै शल्यक्रिया भएको इतिहास भएमा पुरुषहरूले तुरुन्त जाँच गराउनुपर्छ।
के पुरुष बाँझोपनको उपचार सम्भव छ त?
एकदमै सम्भव छ! धेरैजसो अवस्थामा यसको सफल उपचार गर्न सकिन्छ। यसका लागि मुख्य रूपमा जीवनशैलीमा सुधार ल्याउने, धूम्रपान पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने, तौल नियन्त्रण गर्ने र स्वस्थ आहार खाने गर्नुपर्छ।
संक्रमण देखिएमा समयमै औषधोपचार गर्ने, हर्मोनको समस्या भएमा सोही अनुसारको उपचार गर्ने र भेरिकोसिलको समस्या भएमा सामान्य शल्यक्रियाद्वारा यसलाई निको पार्न सकिन्छ। यी बाहेक आजको आधुनिक विज्ञानमा आईयूआई, आईभीएफ, र आईसीएसआई जस्ता अत्याधुनिक प्रजनन प्रविधिहरू उपलब्ध छन्, जसबाट धेरै दम्पतीले सफलतापूर्वक सन्तान प्राप्त गरिरहेका छन्।
अन्त्यमा के भन्न चाहनुहुन्छ?
बच्चा नहुनु केवल महिलाको मात्र समस्या होइन, यो दम्पतीको साझा स्वास्थ्य अवस्था हो। समयमै परीक्षण गराउने, सही जानकारी लिने, स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने र वैज्ञानिक उपचार गर्ने हो भने धेरै दम्पतीको सन्तान प्राप्त गर्ने सपना सजिलै पूरा हुन सक्छ। पुरुषहरूले पनि अब आफ्नो प्रजनन स्वास्थ्यबारे खुलेर कुरा गर्न सिक्नुपर्छ। किनभने ‘पुरुषत्व’ केवल सन्तान जन्माउन सक्ने क्षमताले मात्र मापन हुँदैन, यो त जिम्मेवारी, समझदारी र आपसी सहकार्यले मापन हुन्छ।
