सुशासनदेखि सेवा प्रवाहसम्मः स्थानीय शासन स्व-मूल्याङ्कन प्रणालीले के बदल्छ?

---

eShilalekh

२७ माघ २०८२, मंगलवार १९:४२

नेपालको संविधानले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संस्थागत विकासका लागि स्थानीय तहलाई राज्यशक्तिको प्रयोग गर्ने स्वायत्त निकायको रूपमा स्थापित गरेको छ। स्थानीय सरकारहरू जनताको घरदैलोको सरकार हुन्, जसको प्रभावकारिताले नै समग्र संघीयताको सफलता मापन गर्दछ । स्थानीय तहको सुशासन, संस्थागत विकास, वित्तीय अनुशासन र सेवा प्रवाहलाई एउटै कडीमा जोडेर हेर्न नेपाल सरकारले ‘स्थानीय शासन कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन (व्यवस्थापन तथा सञ्चालन) कार्यविधि, २०८२’ कार्यान्वयनमा ल्याएको छ। यो प्रणाली केवल अङ्क दिने पद्धति मात्र नभई स्थानीय सरकारहरूको कार्यक्षमता अभिवृद्धि गर्ने एक रणनीतिक औजार हो।

१. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र प्रणालीको एकीकरणः विगतमा स्थानीय तहको कार्यसम्पादन मापन गर्न विभिन्न छुट्टाछुट्टै संयन्त्रहरू क्रियाशील थिएः
-स्थानीय तह संस्थागत क्षमता स्व-मूल्याङ्कन: यसले स्थानीय तहको समग्र संस्थागत पक्षको मापन गर्थ्यो ।
-वित्तीय सुशासन जोखिम मूल्याङ्कन: यसले वित्तीय पारदर्शिता र जोखिमको विश्लेषण गर्थ्यो।
-स्थानीय आर्थिक विकास मूल्याङ्कन: यसले आर्थिक विकास र उद्यमशीलताको मापन गर्थ्यो ।

यी प्रणालीहरूलाई एकीकृत गरी अझ परिष्कृत र वैज्ञानिक बनाउन स्थानीय शासन कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन प्रणालीको विकास गरिएको हो। यसले स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ को दफा ८० को मर्मलाई आत्मसात् गर्दै स्थानीय शासनलाई नतिजामुखी बनाउने लक्ष्य राखेको छ।

२. मूल्याङ्कनका प्रमुख पाँच क्षेत्र र उपक्षेत्रहरूको विश्लेषण:

स्थानीय शासन कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन प्रणालीलाई पाँच वटा मुख्य विषय क्षेत्र, २० उपक्षेत्र, एक सय सूचक र हरेक सूचक अन्तरगत दुईवटा मापनयोग्य उप-सूचकमा विभाजन गरिएको छ। प्रत्येक सूचकको भार १ अङ्क र उप-सूचक (क) को भार ०.६ अङ्क तथा उप-सूचक (ख) को भार ०.४ अङ्क रहने गरी कूल पूर्णाङ्क १०० तोकिएको छ । जसको विवरण देहायको तालिका अनुसार छः

३. मूल्याङ्कन प्रक्रिया र संस्थागत संयन्त्रः-

४. कार्यान्वयनका अवसरहरू र सुशासनको नयाँ युगः यस प्रणालीले स्थानीय शासनमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउने अवसरहरू सिर्जना गर्नेछ ।
-पुरस्कार र कदरः देशभरका उत्कृष्ट पाँच गाउँपालिका र पाँच नगरपालिकालाई ‘नमूना गाउँपालिका/नगरपालिका घोषणा’ गरी -पुरस्कृत गरिने व्यवस्था छ । जसले स्थानीय तहहरूबीच रचनात्मक प्रतिस्पर्धा विकास गर्नेछ।
-वित्तीय हस्तान्तरणसँग आबद्धताः राम्रो नतिजा ल्याउने स्थानीय तहले पाउने अनुदानमा वृद्धि हुने गरी प्रणालीलाई आबद्ध गरिएको छ ।
-तथ्यमा आधारित शासनः हचुवाको भरमा भन्दा पनि भौगोलिक सूचना प्रणालीमार्फत नक्साङ्कन र भौगोलिक स्थानसम्बन्धी तथ्याङ्कको आधारमा योजना बनाउने प्रविधिको विकास भएको छ ।
-सार्वजनिक उत्तरदायित्वः यो प्रणालीले नागरिकलाई आफ्ना जनप्रतिनिधिसँग प्रश्न सोध्ने र कामको नतिजा माग्ने आधार प्रदान गर्दछ ।

५. कार्यान्वयनका चुनौतीहरू र समाधानका पाटाहरू: यो प्रणाली जति सुदृढ छ, यसको कार्यान्वयनमा उति नै जटिलताहरू पनि छन्ः
– प्राविधिक र कर्मचारी क्षमतास्प्रणालीमा तथ्याङ्क प्रविष्टि गर्न दक्ष जनशक्ति र भरपर्दो इन्टरनेटको अभाव धेरै पालिकाहरूमा छ ।
– कागजी प्रमाण: कानूनी र वैधानिक दस्तावेजहरूको बोझले गर्दा कर्मचारीहरू वास्तविक कार्यक्षेत्रमा भन्दा कागजात मिलाउनमा बढी समय खर्चिनुपर्ने अवस्था छ ।
-न्यूनतम सर्तहरूको पालना: असार १० गतेभित्र बजेट ल्याउनुपर्ने र समयमै लेखापरीक्षण गराउनुपर्ने अनिवार्य सर्तहरू पूरा नगर्ने पालिकाहरू मूल्याङ्कनबाटै बाहिरिने जोखिम हुन्छ ।
-राजनीतिक इच्छाशक्ति: कतिपय अवस्थामा प्राविधिक सूचकहरू र राजनीतिक प्राथमिकताहरूबीच द्वन्द्व सिर्जना हुन सक्छ ।

६. निष्कर्ष र भावी दिशा:

‘स्थानीय शासन कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन प्रणाली’ संघीयताको जग बलियो बनाउने एउटा महत्त्वपूर्ण कडी हो । यसले स्थानीय तहलाई केवल अधिकार प्रयोग गर्ने निकाय मात्र नभई जनताप्रति उत्तरदायी हुने ‘नतिजा केन्द्रित’ सरकारको रूपमा रूपान्तरण गर्न खोजेको छ ।

यसको सफल कार्यान्वयनका लागिः
१. स्थानीय तहमा सूचना प्रविधिको पूर्वाधार सुधार गरिनुपर्छ ।
२. कर्मचारीहरूको क्षमता विकासमा प्रदेश र संघ सरकारले सहयोग गर्नुपर्छ ।
३. नागरिक समाजले मूल्याङ्कनको नतिजालाई स्थानीय सभाहरूमा छलफलको विषय बनाउनुपर्छ।

जब स्थानीय सरकारहरूले यी एक सय वटा सूचकमा उत्कृष्ट नतिजा ल्याउन थाल्छन्, तब मात्र संविधानले परिकल्पना गरेको ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ को सपना साकार हुनेछ ।

सन्दर्भ सामाग्रीः नेपालको संविधान, स्थानिय सरकार संचालन ऐन, २०७४, स्थानीय शासन कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन (व्यवस्थापन तथा संचालन) कार्यविधि, २०८२

(लेखक बालाराम खड्का पर्सागढी नगरपालिका पर्सामा कार्यरत आठौं तहका प्रशासकीय अधिकृत हुन् ।)